Ο Καποδίστριας και η πατάτα: Πώς ένα ταπεινό τρόφιμο βρήκε τη θέση του στο ελληνικό τραπέζι

Η νέα ταινία «Καποδίστριας», αφιερωμένη στη ζωή ενός από τους σημαντικότερους πολιτικούς της νεότερης Ελλάδας, αποτελεί αφορμή για να επιστρέψουμε σε μια λιγότερο γνωστή αλλά ιδιαίτερα ανθεκτική ιστορία: πώς η πατάτα καθιερώθηκε στη διατροφή των Ελλήνων.

Στο πρόσωπο του Ιωάννη Καποδίστρια έχουμε μάθει να αναγνωρίζουμε τον διπλωμάτη και θεμελιωτή του ελληνικού κράτους. Πίσω όμως από το πολιτικό του έργο, επιβιώνει ο μύθος της εισαγωγής της πατάτας, ενός τροφίμου που έμελλε να αλλάξει οριστικά την καθημερινή διατροφή της χώρας.

Όταν ο Καποδίστριας επέστρεψε στην Ελλάδα το 1828, βρήκε μια χώρα εξαντλημένη από τον πόλεμο, με κατεστραμμένες καλλιέργειες και εκτεταμένη πείνα. Την ίδια περίοδο, στην Ευρώπη η πατάτα είχε ήδη αναγνωριστεί ως φθηνή, θρεπτική και αποδοτική καλλιέργεια. Από τη Γαλλία έως τη Γερμανία, τα κράτη την προωθούσαν ως λύση επισιτιστικής ασφάλειας.

Ο διαδεδομένος μύθος θέλει τον Καποδίστρια να φυλάσσει σακιά πατάτας στο λιμάνι του Ναυπλίου, ώστε οι κάτοικοι να πιστέψουν ότι πρόκειται για πολύτιμο αγαθό και να τις «κλέψουν». Αν και η ιστορία είναι γοητευτική, δεν τεκμηριώνεται ιστορικά και πιθανότατα αποτελεί λαϊκή αφήγηση, εμπνευσμένη από παρόμοια πρακτική του Antoine Parmentier στη Γαλλία έναν αιώνα νωρίτερα.

Η πατάτα, πάντως, δεν ήταν εντελώς άγνωστη στον ελληνικό χώρο. Υπάρχουν αναφορές για περιορισμένες καλλιέργειες στην Κέρκυρα, τη Νάξο και πιθανώς την Κρήτη. Ωστόσο, επί Καποδίστρια η καλλιέργεια συστηματοποιήθηκε και διαδόθηκε. Περιηγητές της εποχής και επίσημη αλληλογραφία καταγράφουν διανομή πατάτας στην Αίγινα και αργότερα στην Πελοπόννησο.

Η αρχική δυσπιστία απέναντι στην πατάτα δεν ήταν ελληνικό φαινόμενο. Σε ολόκληρη την Ευρώπη του 19ου αιώνα θεωρήθηκε «ξένη» και επικίνδυνη, καθώς τα φύλλα της είναι τοξικά. Με τον χρόνο, όμως, η ανάγκη υπερίσχυσε του φόβου. Από τα χωράφια πέρασε στις κουζίνες και έγινε βασικό στοιχείο της καθημερινής διατροφής.