Aπό την Παλαιολιθική και την Νεολιθική εποχή απαντώνται οι πρώτες ταφές. Τα ανθρώπινα κατάλοιπα στον Ελλαδικό χώρο και τη Χαλκιδική ( Κριαρίτσι ), εντοπίζονται σε συνεσταλμένη (εμβρυακή) στάση ενώ στη Κύπρο θάβονταν με μια πέτρα στο στήθος εντός της οικείας του. Υπάρχουν περιπτώσεις στη Χαλκιδική όπου υπήρχε η καύση των νεκρών και η συλλογή των οστών που τοποθετούνταν στα ταφικά αγγεία. Γύρω από τον θανώντα κυριαρχούν προσωπικά αντικείμενα ή συμβολικά αντικείμενα ( αγγεία, κοσμήματα κ.α ) τα οποία τα ονομάζουμε κτερίσματα.
Η Χαλκιδική παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον λόγω ταφικών πρακτικών , ήδη από τους προϊστορικούς χρόνους. Στην Όλυνθο, Τορώνη, Άκανθο ( σημερινή Ιερισσό ) έχουν διαπιστωθεί ταφικά σύνολα με κτερίσματα ( πήλινα ειδώλια, αγγεία, κοσμήματα με χάντρες).
Οι πρακτικές ταφές αφορούν καύση νεκρών, εγχυτρισμοί βρεφών, ταφή σε κιβωτιόσχημους τάφους. Η τοποθέτηση κτερισμάτων αποδεικνύει την σκέψη για την συνέχεια της ψυχής με κάποιον άλλον τρόπο, αφού το σώμα εγκαταλείπεται. Ο θάνατος δεν αποτελεί μια απώλεια χωρίς επιστροφή, αλλά ένα πέρασμα.
Με το πέρας του χρόνου παρατηρούμε αλλαγές στον τρόπο ταφής, στη χρήση κτερισμάτων, στις πρακτικές ταφές αλλά και στους ίδιους τους τάφους. Οι σπουδαίοι και γνωστοί Μακεδονικοί τάφοι ( εντυπωσιάζουν για το εικονογραφικό τους πρόγραμμα ), αποκτούν μνημειακό χαρακτήρα ενώ διαθέτουν προθάλαμο, ταφικό θάλαμο, λαξευτό δρόμο, αφού αποτελούν απομιμήσεις κατοικιών , γεγονός που υποδηλώνει ότι ο τάφος θεωρείται χώρος συνέχισης της ύπαρξης. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι τάφοι στη Βεργίνα, Μιέζα, Αγίου Αθανασίου.
Από την εγκαθίδρυση του Χριστιανισμού, καθιερώνεται η στάση του σώματος που οφείλει να κοιτά προς Ανατολή, απαγορεύεται η καύση του σώματος διότι το σώμα πρέπει να επιστρέφει στη γη. Εκεί από όπου προήλθε ο άνθρωπος. Έτσι υπάρχει η φροντίδα αλλά και η αναμονή… η αναμονή για την Δευτέρα παρουσία και την Ανάσταση των νεκρών .
Στο σήμερα, αξίζει να αναφέρουμε την σύγχρονη πρακτική της κρυονικής, δηλαδή της τεχνητής κατάψυξης νεκρών σωμάτων ή μόνο του εγκεφάλου σε ορισμένες περιπτώσεις, με την προσδοκία μελλοντικής επαναφοράς. Σίγουρα αυτό επιτυγχάνεται με την βοήθεια των τεχνολογικών μέσων αλλά πίσω από αυτό, αν μελετήσουμε την ανθρώπινη ιδιότητα θα διαπιστώσουμε ότι υπάρχει ένα κοινό το οποίο παραμένει σταθερό από την προϊστορία μέχρι και σήμερα .
Η προσπάθεια του ατόμου να διαχειριστεί τον θάνατο όχι σαν κάτι οριστικό, σαν τέλος, αλλά ως ένα μεταβατικό στάδιο. Στη κρυονική μέθοδο αλλάζει η μορφή αλλά η ιδέα, η σκέψη παραμένει σταθερή. Στην προϊστορική εποχή υπάρχουν παραδείγματα που το σώμα ενός νεκρού καλύπτεται με ώχρα, στη Μακεδονία τοποθετείται σε θαλάμους, στο Βυζάντιο αναμένει την Ανάσταση και στο σήμερα το σώμα τοποθετείται σε δεξαμενές υγρού αζώτου. ‘Έτσι η κρυονική δεν αποτελεί ρήξη με την ιστορία, αποτελεί τη σύγχρονη εκδοχή της πανάρχαιας στάσης : της προσπάθειας του ανθρώπου να παρατείνει τον δεσμό με τη μνήμη και το σώμα.
Ο θάνατος υπήρξε πάντοτε πεδίο μελέτης και πρακτικών όπως συμβολισμού, σεβασμού και ελπίδας. Η ανθρώπινη αγωνία και ο φόβος, παραμένει σταθερός στην πάροδο των ετών .
Παπανικολάου Χρυσούλα Αρχαιολόγος / Ιστορικός τέχνης
