Ο Πολύγυρος δεν ξεχνά.
Η πόλη είχε υψώσει πρώτη το λάβαρο της Επανάστασης στη Χαλκιδική, στις 17 Μαΐου 1821. Η φλόγα της πυρπόλησε τις καρδιές και την Κασσάνδρα και τα Μαντεμοχώρια και το Άγιον Όρος.
Η οθωμανική εκδίκηση υπήρξε βίαιη και καταστροφική: ολόκληρη η πόλη παραδόθηκε στις φλόγες. Οι κάτοικοι διασκορπίστηκαν έντρομοι και ο παλιός ναός –αφιερωμένος τότε στον Άγιο Χαράλαμπο έγινε στάχτη μαζί με τα σπίτια τους.
Όταν αργότερα δόθηκε άδεια επιστροφής, οι άνθρωποι άρχισαν να οικοδομούν ξανά τη ζωή τους και μαζί μ’ αυτήν, τον νέο ναό.
Μια μαρμάρινη πλάκα, εντοιχισμένη στη βορειοδυτική πλευρά του σημερινού ναού, με έμμετρη επιγραφή, μαρτυρεί το έτος της οικοδόμησης και την αφιέρωση στον Άγιο Νικόλαο.
Γιατί όμως άλλαξε ο προστάτης;
Το 1836, μια «λοιμική νόσος», πιθανότατα χολέρα, άρχισε να θερίζει τον πληθυσμό.
Ο τότε Μητροπολίτης Ιάκωβος, αναζητώντας σωτηρία για το ποίμνιο, θεώρησε πως ο νέος ναός έπρεπε να αφιερωθεί στον μεγάλο θαυματουργό Άγιο Νικόλαο. Έτσι, η πόλη τέθηκε κάτω από την προστασία του.
Στο τέμπλο, μια εικόνα του Αγίου Μοδέστου φέρει επίσης αφιερωματική επιγραφή, μαρτυρώντας πόσο βαθιά σημάδεψε η νόσος την κοινότητα.
Το θαύμα του Τιμίου Σταυρού
Το νερό που ανέβλυσε από την πέτρα
Εδώ όμως ξεκινά η άγνωστη ιστορία που ελάχιστοι γνωρίζουν.
Όταν η χολέρα σάρωνε τον Πολύγυρο, οι κάτοικοι ζήτησαν τη βοήθεια του Αγίου Όρους. Μοναχοί ξεκίνησαν για να τελέσουν Αγιασμό, όμως δεν τόλμησαν να μπουν στην πόλη λόγω της μεταδοτικότητας.
Ανέβηκαν τότε στο βουνό, στο σημείο που σήμερα ονομάζεται «Σταυρός», για να προσευχηθούν από εκεί.
Εκεί, όμως, στάθηκαν σε αμηχανία: δεν υπήρχε νερό για τον αγιασμό.
Και τότε συνέβη το ανέλπιστο.
Καθώς ο Τίμιος Σταυρός ακούμπησε σε έναν βράχο, άρχισε ξαφνικά να αναβλύζει νερό∙ καθαρό, δροσερό, ζωντανό.
Με αυτό το νερό τελέστηκε ο Αγιασμός και σύμφωνα με την παράδοση, η πόλη σώθηκε από το θανατικό.
Σε ανάμνηση του θαύματος, οι κάτοικοι έχτισαν βρύση στο σημείο όπου ανέβλυσε το νερό μια βρύση που υπάρχει μέχρι σήμερα καθώς και ένα μικρό εξωκλήσι αφιερωμένο στον Τίμιο Σταυρό.
