Χρυσόστομος Σμύρνης: Ο Τριγλιανός Εθνομάρτυρας που αρνήθηκε να σωθεί και έμεινε με το ποίμνιό του

Από την Τρίγλια της Βιθυνίας στη φλεγόμενη Σμύρνη

Η ζωή, οι αγώνες και το μαρτυρικό τέλος μιας κορυφαίας μορφής του Μικρασιατικού Ελληνισμού

Υπάρχουν μορφές που ξεπερνούν τα όρια της εποχής τους και γίνονται σύμβολα ιστορικής μνήμης. Μία από αυτές είναι ο Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος Καλαφάτης, ο τελευταίος Επίσκοπος της ελληνικής Σμύρνης, ο άνθρωπος που αρνήθηκε να εγκαταλείψει την πόλη και το ποίμνιό του όταν όλα κατέρρεαν γύρω του.

Για τη Χαλκιδική η ιστορία του έχει έναν ιδιαίτερο και βαθύ συμβολισμό. Ο Χρυσόστομος γεννήθηκε στην Τρίγλια της Βιθυνίας, την αλησμόνητη πατρίδα από την οποία ξεριζώθηκαν οικογένειες που μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή έφθασαν στη Μακεδονία και δημιούργησαν τη Νέα Τρίγλια Χαλκιδικής.

Έτσι, η μορφή του Εθνομάρτυρα δεν αποτελεί απλώς ένα κεφάλαιο της εθνικής Ιστορίας. Αποτελεί μέρος της ίδιας της μνήμης και των ριζών της Νέας Τρίγλιας.

Το παιδί της Τρίγλιας που επέλεξε την Εκκλησία

Ο Χρυσόστομος Καλαφάτης γεννήθηκε στις 8 Ιανουαρίου 1867 στην Τρίγλια της Βιθυνίας, στην Προποντίδα της Μικράς Ασίας.

Ήταν γιος του Νικολάου Καλαφάτη και της Καλλιόπης Λεμονίδου, οι οποίοι απέκτησαν συνολικά οκτώ παιδιά, τέσσερα αγόρια και τέσσερα κορίτσια.

Από πολύ μικρός εκδήλωσε την επιθυμία να ακολουθήσει τον εκκλησιαστικό δρόμο. Οι γονείς του στήριξαν την επιλογή του, φθάνοντας ακόμη και στην πώληση ακίνητης περιουσίας προκειμένου να μπορέσει να σπουδάσει ως οικότροφος στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης.

Η εκκλησιαστική του πορεία άρχισε γρήγορα να ξεχωρίζει. Χειροτονήθηκε διάκονος και υπηρέτησε ως αρχιδιάκονος στη Μητρόπολη Μυτιλήνης και στη συνέχεια στη Μητρόπολη Εφέσου.

Από τη Δράμα στον Μακεδονικό Αγώνα

Το 1902 ανέλαβε Μητροπολίτης Δράμας, Φιλίππων και Ζιχνών, σε μία εξαιρετικά κρίσιμη περίοδο για τη Μακεδονία.

Ο Χρυσόστομος δεν περιορίστηκε στα στενά ποιμαντικά του καθήκοντα. Ανέπτυξε έντονη κοινωνική, εκπαιδευτική και εθνική δράση, ενώ η παρουσία του συνδέθηκε άμεσα με τον Μακεδονικό Αγώνα.

Στήριξε τις ελληνικές κοινότητες, ενίσχυσε σχολεία και εκπαιδευτήρια και εργάστηκε για τη διατήρηση της ελληνικής παιδείας και της συνοχής του πληθυσμού.

Η δράση του τον έφερε πολλές φορές αντιμέτωπο με τις οθωμανικές αρχές, αλλά ταυτόχρονα τον ανέδειξε σε μία από τις ισχυρότερες εκκλησιαστικές προσωπικότητες της εποχής.

Μητροπολίτης Σμύρνης

Στις 11 Μαρτίου 1910 ο Χρυσόστομος μετατέθηκε στη Σμύρνη ως Μητροπολίτης.

Η Σμύρνη ήταν τότε ένα από τα σπουδαιότερα οικονομικά, εμπορικά, εκπαιδευτικά και πολιτιστικά κέντρα του Ελληνισμού.

Εκεί ο Χρυσόστομος ανέπτυξε ένα εντυπωσιακό έργο που άγγιζε σχεδόν κάθε πλευρά της ζωής της ελληνικής κοινότητας: ποιμαντική, παιδεία, κοινωνική πρόνοια, φιλανθρωπία, νεολαία και αθλητισμό.

Πρωτοστάτησε στη δημιουργία ευαγών ιδρυμάτων και αθλητικών εγκαταστάσεων, ενώ κατά τους πρώτους διωγμούς των Μικρασιατών προσπάθησε να βοηθήσει οικογένειες να μετακινηθούν σε ασφαλέστερους τόπους.

Παράλληλα, ενημέρωνε με επιστολές, συναντήσεις και παρεμβάσεις την ελληνική κυβέρνηση, ξένους παράγοντες και προσωπικότητες του εξωτερικού για όσα συνέβαιναν εις βάρος του ελληνικού πληθυσμού της Ανατολής.

Ο εθνάρχης του Μικρασιατικού Ελληνισμού

Κατά την περίοδο 1919-1922, όταν η περιοχή της Σμύρνης βρισκόταν υπό ελληνική διοίκηση, ο Χρυσόστομος αναδείχθηκε σε μία από τις κυριότερες προσωπικότητες του Μικρασιατικού Ελληνισμού.

Υπήρξε μάλιστα από τους εμπνευστές της λεγόμενης «Μικρασιατικής Άμυνας», ενός σχεδίου που επιδίωκε τη δημιουργία αυτόνομου κράτους στη Μικρά Ασία σε περίπτωση αποχώρησης ή ήττας του ελληνικού στρατού.

Όταν τον Αύγουστο του 1922 το Μικρασιατικό Μέτωπο κατέρρευσε, ο Χρυσόστομος αντιλήφθηκε ότι ο ελληνικός πληθυσμός της Σμύρνης και ολόκληρης της Ιωνίας βρισκόταν μπροστά σε έναν τεράστιο κίνδυνο.

Από εκείνη τη στιγμή άρχισε μία απελπισμένη προσπάθεια να κινητοποιήσει την Αθήνα και τις Μεγάλες Δυνάμεις.

Οι τελευταίες επιστολές-Η αγωνία πριν από την καταστροφή

Σε μία από τις τελευταίες επιστολές του προς τον βασιλιά Κωνσταντίνο έγραφε:

«Μεγαλειότατε βασιλεύ των Ελλήνων, η κρίσιμη ώρα εσήμανε, ο καιρός των μεγάλων αποφάσεων ήγγικεν!»

Και προειδοποιούσε ότι κάθε στιγμή που περνούσε οδηγούσε τον Ελληνισμό βαθύτερα προς την καταστροφή.

Με δραματικό τρόπο ζητούσε τη συγκέντρωση στρατιωτικών δυνάμεων στη Σμύρνη και την Ερυθραία, επιχειρώντας μέχρι την τελευταία ώρα να αποτρέψει αυτό που έβλεπε να έρχεται.

Απευθύνθηκε ακόμη και στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

«Αγαπητέ φίλε και Αδελφέ κ. Ελευθέριε Βενιζέλε, επέστη η μεγάλη στιγμή της μεγάλης εκ μέρους σας χειρονομίας.»

Και λίγο παρακάτω έγραφε:

«Ο Ελληνισμός της Μικράς Ασίας, το Ελληνικόν Κράτος, αλλά και σύμπαν το Ελληνικόν Έθνος καταβαίνει πλέον στον ανθρωποφάγον Άδην…»

Οι επιστολές αυτές αποτυπώνουν έναν άνθρωπο που βλέπει την καταστροφή να πλησιάζει και γνωρίζει ότι οι δυνατότητες σωτηρίας εξαντλούνται.

Ο Χρυσόστομος δεν δίσταζε μάλιστα να αποδώσει πολιτικές ευθύνες προς διαφορετικές πλευρές. Για τον ίδιο, εκείνες τις τελευταίες ώρες, το ζητούμενο ήταν ένα: να σωθεί ο Μικρασιατικός Ελληνισμός.

«Δεν εγκαταλείπω το ποίμνιό μου»

Καθώς ο ελληνικός στρατός υποχωρούσε και οι αρχές εγκατέλειπαν τη Σμύρνη, στον Χρυσόστομο προτάθηκε να φύγει.

Είχε τη δυνατότητα να σωθεί.

Αρνήθηκε.

Δεν δέχθηκε να εγκαταλείψει τους ανθρώπους που είχε υπηρετήσει επί δώδεκα χρόνια.

Η επιλογή αυτή έμελλε να σφραγίσει τη ζωή του και να τον μετατρέψει σε μία από τις πλέον συμβολικές μορφές της Μικρασιατικής Καταστροφής.

Στον Μητροπολιτικό Ναό της Αγίας Φωτεινής τέλεσε την τελευταία του Θεία Λειτουργία, ενώ η εκκλησία είχε γεμίσει από τρομοκρατημένους πιστούς που αναζητούσαν παρηγοριά και προστασία.

Έξω από τον ναό, όμως, ο κόσμος που γνώριζαν κατέρρεε.

Το μαρτυρικό τέλος

Στις τελευταίες ημέρες του Αυγούστου του 1922, ο Χρυσόστομος κλήθηκε να παρουσιαστεί στον Τούρκο στρατιωτικό διοικητή Νουρεντίν πασά, μαζί με Έλληνες προκρίτους της Σμύρνης.

Ο Νουρεντίν τον κατηγόρησε για την εθνική και φιλελληνική του δράση.

Στη συνέχεια ο Μητροπολίτης παραδόθηκε στον εξαγριωμένο όχλο που είχε συγκεντρωθεί έξω από το Διοικητήριο.

Ακολούθησε ένα από τα πλέον τραγικά και φρικτά επεισόδια της Μικρασιατικής Καταστροφής.

Ο Χρυσόστομος υπέστη άγριο βασανισμό και τελικά θανατώθηκε.

Η μαρτυρία που μετέφερε χρόνια αργότερα ο ακαδημαϊκός Γεώργιος Μυλωνάς για τις τελευταίες στιγμές του συγκλονίζει μέχρι σήμερα.

Σύμφωνα με όσα είχε ακούσει από αυτόπτη μάρτυρα, ακόμη και την ώρα του βασανισμού του ο Χρυσόστομος προσπαθούσε, όταν μπορούσε, να υψώσει το χέρι του και να ευλογήσει τους διώκτες του.

Μία εικόνα που συμπυκνώνει ολόκληρο το μαρτύριό του.

Ο Αύγουστος του 1922 δεν μπορεί να ξεχαστεί

Για τους απογόνους των Μικρασιατών προσφύγων, ο Αύγουστος του 1922 δεν είναι μία απλή ημερομηνία στα βιβλία της Ιστορίας.

Είναι οικογενειακή μνήμη.

Είναι ο ξεριζωμός.

Είναι τα σπίτια που έμειναν πίσω, οι εκκλησίες, τα σχολεία, οι περιουσίες, οι νεκροί και οι αγνοούμενοι.

Είναι οι ιστορίες που πέρασαν από τους παππούδες στα παιδιά και από τα παιδιά στα εγγόνια.

Ο Αύγουστος του 1922 δεν μπορεί να ξεχαστεί από τους απογόνους των προσφύγων.

Γιατί δεν χάθηκε απλώς μία στρατιωτική εκστρατεία. Χάθηκε ένας ολόκληρος κόσμος αιώνων.

Από την Τρίγλια της Βιθυνίας στη Νέα Τρίγλια Χαλκιδικής

Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η ιδιαίτερη σχέση του Χρυσοστόμου Σμύρνης με τη Χαλκιδική.

Οι άνθρωποι της Τρίγλιας της Βιθυνίας, της γενέτειράς του, πήραν και αυτοί τον δρόμο της προσφυγιάς.

Έφθασαν στην Ελλάδα κουβαλώντας μαζί τους ό,τι μπορούσαν να σώσουν: εικόνες, οικογενειακά κειμήλια, ονόματα, παραδόσεις, τραγούδια, γεύσεις και πάνω από όλα τις μνήμες τους.

Ένα μέρος τους εγκαταστάθηκε στη Χαλκιδική και δημιούργησε τη Νέα Τρίγλια.

Η παλιά πατρίδα μπορεί να είχε χαθεί, όμως το όνομά της δεν χάθηκε.

Και μαζί της δεν χάθηκε ούτε η μνήμη του μεγάλου Τριγλιανού Ιεράρχη.

Συγγενείς του ζουν ακόμη στη Νέα Τρίγλια

Η σύνδεση αυτή δεν είναι μόνο ιστορική.

Συγγενείς και απόγονοι της οικογένειας του Χρυσοστόμου ζουν ακόμη και σήμερα στη Νέα Τρίγλια, διατηρώντας έναν άμεσο δεσμό με τη μορφή του Αγίου και Εθνομάρτυρα.

Κάθε Σεπτέμβριο πραγματοποιούνται στη Νέα Τρίγλια εκδηλώσεις προς τιμήν του, κρατώντας ζωντανή όχι μόνο τη μνήμη του ίδιου, αλλά και τη μνήμη της αλησμόνητης Τρίγλιας της Βιθυνίας.

Για τους κατοίκους με μικρασιατικές ρίζες αυτές οι εκδηλώσεις δεν αποτελούν απλώς έναν ακόμη ετήσιο εορτασμό.

Είναι μία πράξη μνήμης.

Μία γέφυρα ανάμεσα στις γενιές.

Μία υπενθύμιση στα παιδιά και στα εγγόνια ότι πριν από τη Νέα Τρίγλια υπήρξε η Τρίγλια της Προποντίδας.

Άγιος και Εθνομάρτυρας

Η Ορθόδοξη Εκκλησία αναγνώρισε τον Χρυσόστομο Σμύρνης ως Άγιο και Ιερομάρτυρα, μαζί με τους άλλους αρχιερείς και τους χιλιάδες κληρικούς και λαϊκούς που μαρτύρησαν κατά τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Μαζί του τιμώνται οι αρχιερείς Γρηγόριος Κυδωνιών, Αμβρόσιος Μοσχονησίων, Προκόπιος Ικονίου και Ευθύμιος Ζήλων, καθώς και οι κληρικοί και λαϊκοί που έχασαν τη ζωή τους εκείνες τις δραματικές ημέρες.

Η μνήμη τους τιμάται την Κυριακή πριν από την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού, κάθε Σεπτέμβριο.

Περισσότερο από έναν αιώνα μετά, ο Χρυσόστομος παραμένει μία από τις εμβληματικότερες μορφές του Ελληνισμού της Μικράς Ασίας.

Ο Τριγλιανός Ιεράρχης είχε τη δυνατότητα να φύγει.

Είχε τη δυνατότητα να σωθεί.

Επέλεξε να μείνει.

Έμεινε στη Σμύρνη μαζί με το ποίμνιό του και συνέδεσε για πάντα το όνομά του με τις τελευταίες ώρες μιας πόλης και ενός Ελληνισμού που έσβηνε μέσα στις φλόγες.

Και σήμερα, στη Νέα Τρίγλια της Χαλκιδικής, η μνήμη του εξακολουθεί να ζει.

Στις οικογένειες.

Στις αφηγήσεις.

Στις εκδηλώσεις κάθε Σεπτέμβρη.

Στις ρίζες των ανθρώπων που δεν ξέχασαν από πού ξεκίνησαν οι πρόγονοί τους.

Η παλιά Τρίγλια μπορεί να έμεινε στην άλλη πλευρά της Προποντίδας. Ένα κομμάτι της, όμως, εξακολουθεί να ζει στη Χαλκιδική.

Απολυτίκιο

Μέγαν μάρτυρα ἡ Ἐκκλησία,
μέγαν ἥρωα τὸ ἔθνος σύμπαν,
τὸν τῆς Σμύρνης ὑμνοῦμεν Χρυσόστομον.
Καὶ γὰρ γενναίως ἀθλήσας ὑπέμεινεν
ὑπὲρ πατρίδος καὶ πίστεως θάνατον.
Ἱεράρχου τε ὑπόδειγμα ἑαυτὸν ἀνέδειξε,
τὸν στέφανον λαβὼν τὸν ἀμαράντινον.