Ο ξεριζωμός, η διασπορά και οι αριθμοί πίσω από τη λησμονημένη τραγωδία
γράφει η Σουζάνα Καζάκα
Η Επανάσταση του 1821 στη Χαλκιδική δεν άφησε πίσω της μόνο καμένες γαίες και σιωπηλά χωριά. Άφησε κάτι βαθύτερο και πιο μόνιμο: μια βίαιη δημογραφική θραύση, που διέλυσε τον πληθυσμό και τον διασκόρπισε στο Αιγαίο και την υπόλοιπη Ελλάδα.
Δεν πρόκειται για μια αφηρημένη έννοια. Πρόκειται για καταγεγραμμένες οικογένειες, αριθμούς, διαδρομές και νέες πατρίδες.
Η κατάρρευση και η φυγή
Μετά τη συντριβή της Επανάστασης και τον «Χαλασμό» της Κασσάνδρας το φθινόπωρο του 1821, η Χαλκιδική ερημώνει.
Οι επιζώντες δεν έμειναν, έφυγαν.
Με πρόχειρα μέσα, μικρά καΐκια και τη βοήθεια ναυτικών από Ύδρα και Ψαρά, χιλιάδες κάτοικοι επιβιβάζονται για να σωθούν. Η θάλασσα γίνεται δρόμος διαφυγής.
Οι πρώτοι σταθμοί της διασποράς
Οι Χαλκιδικιώτες πρόσφυγες δεν κατευθύνονται σε έναν μόνο τόπο. Αντίθετα, δημιουργείται ένα ευρύ δίκτυο διασποράς.
Σκιάθος, Σκόπελος, Αλόννησος, Σκύρος, Θάσος, Εύβοια, Άγιο Όρος, Ύδρα, Αίγινα, Ψαρά
Τα νησιά των Βορείων Σποράδων λειτουργούν ως βασικός πυρήνας υποδοχής.
Τα πρώτα τεκμηριωμένα μεγέθη
Η ιστορική έρευνα δίνει πλέον συγκεκριμένα στοιχεία.
Στη Σκόπελο, το 1831 καταγράφονται 92 οικογένειες από την Κασσάνδρα
Το 1829 καταγράφονται επίσης 43 οικογένειες από τα Μαδεμοχώρια
Συνολικά, στη Σκόπελο το 1829 ζουν 545 οικογένειες προσφύγων 2.541 άτομα
Πρόκειται για 1.284 άνδρες και αγόρια και 1.257 γυναίκες και κορίτσια
Η Χαλκιδική αποτελεί σημαντικό κομμάτι αυτού του πληθυσμού.
Η μεγάλη εικόνα, μια μαζική προσφυγιά
Τα στοιχεία από τις Βόρειες Σποράδες δείχνουν ότι οι πρόσφυγες που κατέφυγαν εκεί από τα επαναστατημένα μέρη Μακεδονία, Πήλιο και άλλα, έφτασαν περίπου τις: 30.000 ανθρώπους
Μέσα σε αυτό το τεράστιο κύμα βρίσκονται και οι Χαλκιδικιώτες.
Η διασπορά δεν ήταν προσωρινή
Η προσφυγιά δεν τελειώνει με την άφιξη στα νησιά.
Από το 1828 έως το 1830 καταγράφονται επιστροφές προς τη Χαλκιδική
Παράλληλα, σημειώνονται νέες μετακινήσεις προς Θάσο, Όλυμπο και Εύβοια
Από το 1829 και μετά, πρόσφυγες εγκαθίστανται στην Αταλάντη και τη Νέα Πέλλα
Δημιουργούνται νέοι οικισμοί από Μακεδόνες, κυρίως Χαλκιδικιώτες
Μια διασπορά με διάρκεια και ταυτότητα
Η παρουσία των Χαλκιδικιωτών προσφύγων δεν εξαφανίζεται.
Το 1844 καταγράφονται ακόμη Χαλκιδικιώτες πρόσφυγες στη Σκόπελο
Υπογράφουν έγγραφα ως οργανωμένη κοινότητα
Διατηρούν την καταγωγή και τη συλλογική τους μνήμη
Δεν χάθηκαν. Μετακινήθηκαν και ξαναστάθηκαν.
Η αλήθεια που δεν ειπώθηκε αρκετά
Η Επανάσταση στη Χαλκιδική μπορεί να ηττήθηκε στρατιωτικά, αλλά η σημασία της δεν σταματά εκεί.
Η περιοχή αποψιλώθηκε πληθυσμιακά
Ολόκληρες κοινότητες διαλύθηκαν
Η κοινωνική και οικονομική ζωή κατέρρευσε
Αυτό είναι η πραγματική διάσταση του 1821 στη Χαλκιδική.
Όχι μόνο αγώνας, αλλά και μια βαθιά δημογραφική ρήξη.
Η Χαλκιδική του 1821 δεν χάθηκε. Διασκορπίστηκε.
Σε κάθε νησί, σε κάθε νέο χωριό, σε κάθε οικογένεια που σώθηκε, υπάρχει ένα κομμάτι από εκείνον τον τόπο που κάηκε.
Και αυτή η μνήμη δεν είναι απλώς ιστορία.
Είναι τα ίχνη ενός ξεριζωμού που έγινε πατρίδα αλλού.
