Οι καλικάντζαροι αποτελούν από τις πιο χαρακτηριστικές μορφές της ελληνικής λαϊκής παράδοσης και συνδέονται άμεσα με το Δωδεκαήμερο, από τα Χριστούγεννα έως τα Θεοφάνια. Σύμφωνα με τις δοξασίες, όλο τον χρόνο ζουν στα έγκατα της γης πριονίζοντας το δέντρο που κρατά τον κόσμο. Όταν πλησιάζουν να το κόψουν, η Γέννηση του Χριστού τούς αναγκάζει να ανέβουν επάνω στη γη και να σκορπίσουν σκανταλιές στα χωριά και τις πόλεις, μέχρι να αγιαστούν τα νερά και να χαθεί η δύναμή τους.
Μακεδονία
Στη Μακεδονία οι καλικάντζαροι είναι έντονα παρόντες στη λαϊκή μνήμη. Περιγράφονται ως κοντοί, σκουρόχρωμοι και τριχωτοί, με άσχημα πρόσωπα και μεγάλα μάτια. Τις νύχτες μπαίνουν στα σπίτια από τις καμινάδες, σβήνουν τα λυχνάρια, ανακατεύουν τα φαγητά και τρομάζουν τους ενοίκους. Το τζάκι έπρεπε να μένει αναμμένο όλο το Δωδεκαήμερο, ενώ το θυμίαμα, ο σταυρός στην πόρτα και ο αγιασμός θεωρούνταν τα πιο ισχυρά μέσα προστασίας.
Ήπειρος
Στην Ήπειρο οι καλικάντζαροι θεωρούνται πονηρά και επίμονα πλάσματα. Τριγυρνούν στα σκοτεινά σοκάκια, τρομάζουν τους διαβάτες και βρίσκουν ευκαιρία να μπουν στα σπίτια όταν σβήσει η φωτιά. Οι νοικοκυρές θυμίαζαν καθημερινά το σπίτι, πιστεύοντας πως έτσι διατηρούν την ευλογία και αποτρέπουν το κακό.
Θράκη
Στη Θράκη είναι γνωστοί ως καρκατζέλια και συνδέονται κυρίως με το φαγητό και τη στέρηση. Κλέβουν το χοιρινό, λερώνουν τα τρόφιμα και τρομάζουν τα ζώα. Οι κάτοικοι άφηναν έξω από το σπίτι γλυκά ή τηγανίτες για να τους κρατήσουν απασχολημένους και να μη μπουν μέσα. Δεν έβγαζαν στάχτη ούτε έπλεναν ρούχα, για να μη χαθεί η τύχη του σπιτιού.
Πόντος
Στον Πόντο οι καλικάντζαροι έχουν πολλές ονομασίες, όπως κοντολόζ, πίζηλα ή τζαζούδες. Περιγράφονται ως παραμορφωμένα πλάσματα, με ουρές ή περίεργα πόδια, που βγαίνουν τη νύχτα και τρομοκρατούν τους ανθρώπους. Ρίχνουν ακαθαρσίες στο φαγητό, μπερδεύουν τους διαβάτες και προκαλούν σύγχυση. Ωστόσο φοβούνται απόλυτα τον αγιασμό και την επίκληση του ονόματος του Χριστού. Με τον μεγάλο αγιασμό των Φώτων εξαφανίζονται αμέσως και επιστρέφουν στα έγκατα της γης.
Κρήτη
Στην Κρήτη οι καλικάντζαροι λέγονται καρακατζόλια και περιγράφονται ως μαυριδεροί, άσχημοι και μιασμένοι. Σβήνουν τις φωτιές, πετούν πέτρες και ενοχλούν κυρίως παιδιά και ηλικιωμένους. Το δυνατό θυμίαμα και ο αγιασμός θεωρούνται η πιο σίγουρη προστασία.
Νησιά Αιγαίου και Ιονίου
Στα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου οι καλικάντζαροι έχουν διαφορετικές ονομασίες, όπως κάηδες ή καλλικάντζαροι. Στα Δωδεκάνησα και τις Κυκλάδες πιστεύεται ότι μπερδεύουν τους ανθρώπους τη νύχτα και τους οδηγούν σε λάθος μονοπάτια, ενώ στο Ιόνιο θεωρούνται περισσότερο σκανταλιάρηδες παρά επικίνδυνοι. Παντού φοβούνται το φως, τη φωτιά και τον αγιασμό.
Οι καλικάντζαροι, μέσα από τις τοπικές παραδόσεις, δεν είναι απλώς φοβέρες του χειμώνα αλλά ζωντανά σύμβολα του φόβου για το σκοτάδι και της πίστης ότι το φως, η ευχή και η παράδοση μπορούν να νικήσουν κάθε κακό.
