Ένα έργο πνευματικό, κοινωνικό και διαχρονικό
Έρευνα Συνέντευξη: Σουζάνα Καζάκα
Αφήγηση-Επιμέλεια: Ζωή Γανίτη
Σε μια εποχή βαθιάς ιστορικής αναταραχής, ο Μητροπολίτης Κασσανδρείας Ειρηναίος ανέδειξε την παιδεία σε πράξη πίστης, ελπίδας και συλλογικής ευθύνης. Υπηρετώντας την επαρχία Κασσανδρείας από το 1907 έως το 1945, σε χρόνια που περιλάμβαναν την Οθωμανική κυριαρχία, τους Βαλκανικούς Πολέμους, τη Μικρασιατική Καταστροφή, τους Παγκόσμιους Πολέμους και την Κατοχή, αντιλήφθηκε ότι χωρίς μόρφωση δεν μπορεί να υπάρξει ούτε κοινωνική συνοχή ούτε πνευματική προοπτική.
Όπως ανέδειξε ο πατέρας Συνέσιος στη συζήτηση, ο Μητροπολίτης Ειρηναίος δεν αντιμετώπισε την εκπαίδευση ως κάτι ξεχωριστό από το ποιμαντικό του έργο. Τη θεωρούσε προέκτασή του. Πίστευε ότι η Εκκλησία οφείλει να στηρίζει τον άνθρωπο ολόκληρο, «ψυχή και νου», όπως τόνιζε, και μέσα σε αυτή την αντίληψη η παιδεία δεν ήταν πολυτέλεια αλλά εργαλείο ελευθερίας.
Χαρακτηριστικό είναι απόσπασμα από την αλληλογραφία του:
«Η παιδεία και η επιστήμη είναι ο αληθής του ανθρώπου στολισμός, τον οποίον ουδείς δύναται να αφαιρέσει απ’ αυτού».
Η Χαλκιδική και το έλλειμμα σχολείων
Στις αρχές του 20ού αιώνα η εκπαίδευση στη Χαλκιδική ήταν εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση. Πολλά χωριά δεν διέθεταν σχολικά κτίρια. Τα παιδιά μάθαιναν γράμματα σε εκκλησίες, σε σπίτια ή σε πρόχειρους χώρους, ενώ η φτώχεια ανάγκαζε πολλές οικογένειες να τα αποσύρουν από το σχολείο για να εργαστούν.
Μετά το 1922, η εγκατάσταση των προσφύγων από τη Μικρά Ασία αύξησε δραματικά τις ανάγκες. Οι πρόσφυγες έφεραν μαζί τους όχι μόνο τις τραυματικές εμπειρίες του ξεριζωμού, αλλά και μια βαθιά εκτίμηση για τη μόρφωση. Ο Μητροπολίτης Ειρηναίος αντιλήφθηκε γρήγορα ότι χωρίς οργανωμένη εκπαίδευση δεν μπορεί να σταθεί όρθια καμία κοινωνία.
Σχολεία που “έστελναν μήνυμα”
Γι’ αυτό και ανέπτυξε ένα εκτεταμένο έργο ανέγερσης και στήριξης σχολικών μονάδων σε ολόκληρη τη Χαλκιδική. Σχολεία χτίστηκαν ή ενισχύθηκαν σε περιοχές της Κασσανδρείας, στην Άφυτο, στα Νέα Μουδανιά, στον Πολύγυρο, στην Ορμύλια, στα Βασιλικά και σε μικρότερα χωριά.
Τα κτίρια δεν ήταν πρόχειρες λύσεις. Ήταν λιθόχτιστα, ευρύχωρα και σχεδιασμένα να αντέχουν. Και, κυρίως, έστελναν μήνυμα στις οικογένειες ότι η μόρφωση είναι θεμέλιο ζωής και όχι μια περιστασιακή ανάγκη.
Η συνεργασία με τον αρχιτέκτονα Ξενοφώντα Παιονίδη
Σημαντικό μέρος αυτού του έργου συνδέθηκε με τη συνεργασία του Μητροπολίτη Ειρηναίου με τον διακεκριμένο αρχιτέκτονα Ξενοφώντα Παιονίδη, με καταγωγή από τη Χαλκιδική. Η συνεργασία τους δεν στηρίχθηκε μόνο στην τεχνική γνώση, αλλά σε μια κοινή αντίληψη: ότι το σχολείο δεν είναι απλώς αίθουσες διδασκαλίας. Είναι χώρος διαμόρφωσης ανθρώπων και χαρακτήρων.
Τα σχολεία σχεδιάστηκαν με απλότητα, λειτουργικότητα και σεβασμό στον άνθρωπο, με μεγάλες αίθουσες, ψηλά παράθυρα, φυσικό φως και αυλές. Η αισθητική δεν ήταν πολυτέλεια. Ήταν παιδαγωγικό εργαλείο.
Πόροι, δωρεές και προσωπική κινητοποίηση
Οι πόροι εξασφαλίζονταν σε χρόνια που το κράτος συχνά είτε απουσίαζε είτε αδυνατούσε να στηρίξει την ύπαιθρο. Χρηματοδότηση προερχόταν από εκκλησιαστική περιουσία, από δωρεές, από συνεισφορές κοινοτήτων και από προσωπικές πρωτοβουλίες του ίδιου του Μητροπολίτη.
Ο ίδιος κινητοποιούσε Χαλκιδικιώτες της διασποράς, πίεζε για ενίσχυση των σχολείων και έθετε την παιδεία πάνω από άλλες ανάγκες, πιστεύοντας ότι χωρίς αυτή τίποτα δεν έχει διάρκεια.
Στήριξη σε δασκάλους και μαθητές
Πέρα από τα κτίρια, το έργο του Μητροπολίτη Ειρηναίου ήταν και ανθρώπινο. Στήριξε δασκάλους, ενθάρρυνε εκπαιδευτικούς, παρακολουθούσε τη λειτουργία των σχολείων, ενίσχυσε οικονομικά οικογένειες που αδυνατούσαν να στηρίξουν τα παιδιά τους και βοήθησε νέους να συνεχίσουν σπουδές, ακόμη και εκτός Χαλκιδικής.
Ιδιαίτερη μνεία έγινε και στις υποτροφίες, οι οποίες συχνά εξασφαλίζονταν με προσωπική του μέριμνα, ώστε παιδιά με δυνατότητες να έχουν διέξοδο και προοπτική.
Πίστη και γνώση χωρίς σύγκρουση
Η προσέγγισή του απέναντι στη γνώση υπήρξε καθοριστική. Ο Μητροπολίτης Ειρηναίος δεν είδε ποτέ την εκπαίδευση ως απειλή για την πίστη. Πίστευε ότι η αληθινή γνώση οδηγεί σε βαθύτερη κατανόηση της ζωής και της πνευματικότητας. Έτσι, ορθοδοξία και παιδεία συμπορεύτηκαν, με διάκριση, σταθερότητα και ήθος.
Η μνήμη που μένει ζωντανή
Αρκετά σχολικά κτίρια εκείνης της περιόδου σώζονται ακόμη, έστω και αν δεν λειτουργούν πάντα με τον αρχικό τους σκοπό. Άλλα χάθηκαν, όμως η μνήμη παραμένει. Είναι κτίρια που θυμίζουν ότι κάποτε υπήρξαν άνθρωποι που επένδυσαν στο μέλλον χωρίς να περιμένουν ανταλλάγματα.
Το αποτύπωμα του Μητροπολίτη Ειρηναίου στη Χαλκιδική δεν είναι μόνο υλικό. Είναι πνευματικό και κοινωνικό, αποτυπωμένο στις γενιές που μορφώθηκαν και στήριξαν τον τόπο σε κρίσιμες δεκαετίες.
Σε μια εποχή που η παιδεία και οι αξίες δοκιμάζονται, το παράδειγμά του υπενθυμίζει ότι η μόρφωση είναι πράξη ελπίδας, αντίστασης και ευθύνης. Και ότι κάθε γενιά καλείται όχι μόνο να τιμά αυτό το έργο, αλλά και να το συνεχίζει.
