Γράφει η Ζωή Γανίτη
Τα Θεοφάνεια ή Φώτα αποτελούν μία από τις σημαντικότερες γιορτές της ελληνικής ορθόδοξης παράδοσης καθώς συνδέονται με τη Βάπτιση του Χριστού και τη φανέρωση της Αγίας Τριάδας. Είναι η ημέρα του καθαγιασμού των υδάτων όταν σύμφωνα με τη λαϊκή πίστη αγιάζεται ολόκληρη η φύση και ξεκινά ένας νέος κύκλος ζωής ευλογίας και ελπίδας. Στις ελληνικές κοινότητες της Μικράς Ασίας και του Πόντου τα Θεοφάνεια δεν ήταν μόνο μια θρησκευτική τελετή αλλά μια κορυφαία στιγμή συλλογικής συμμετοχής μνήμης και κοινωνικής συνοχής.
Ιωνία και Σμύρνη
Στην Ιωνία και ιδιαίτερα στη Σμύρνη τα Θεοφάνεια γιορτάζονταν με λαμπρότητα και βαθιά κατάνυξη. Την παραμονή τελούνταν μικρός Αγιασμός στα σπίτια και στις γειτονιές ενώ ανήμερα των Φώτων η κοινότητα συγκεντρωνόταν στα παράλια. Η ρίψη του Τιμίου Σταυρού στη θάλασσα ήταν η κορύφωση της ημέρας με νέους άνδρες να βουτούν στα παγωμένα νερά. Εκείνος που έπιανε τον Σταυρό θεωρούνταν ο τυχερός της χρονιάς και δεχόταν ευχές και τιμές. Ο αγιασμός έμπαινε στα σπίτια στα χωράφια και στα καταστήματα ως ευλογία για υγεία και καλοτυχία.
Θάλασσα του Μαρμαρά
Στις ελληνικές κοινότητες γύρω από την Προποντίδα ο εορτασμός ακολουθούσε το ίδιο τελετουργικό. Εκεί όπου υπήρχε λιμάνι ή ποτάμι γινόταν ο καθαγιασμός των υδάτων σε δημόσια θέα με τη συμμετοχή ολόκληρου του χωριού. Όπου δεν υπήρχε φυσικό υδάτινο στοιχείο ο Σταυρός τοποθετούνταν σε κολυμβήθρα στο προαύλιο του ναού. Οι νοικοκυρές έπαιρναν αγιασμό για να ραντίσουν σπίτια αμπέλια ζώα και αποθήκες πιστεύοντας ότι το αγιασμένο νερό απομακρύνει κάθε κακό και εξασφαλίζει εύφορη χρονιά.
Καππαδοκία
Στην Καππαδοκία τα Φώτα είχαν έντονο τοπικό χαρακτήρα. Οι κάτοικοι τηρούσαν αυστηρή νηστεία την παραμονή και συμμετείχαν μαζικά στη Θεία Λειτουργία της 6ης Ιανουαρίου. Μετά τον Μεγάλο Αγιασμό σε αρκετά χωριά επικρατούσε το έθιμο της προσφοράς στον ναό με σκοπό την τιμή να ανασύρει κάποιος τον Τίμιο Σταυρό από το νερό. Ο άνθρωπος αυτός θεωρούνταν ιδιαίτερα ευλογημένος για όλη τη χρονιά. Ο ιερέας περνούσε από κάθε σπίτι μεταφέροντας τον αγιασμό και την ευχή για υγεία ειρήνη και καρποφορία.
Πόντος
Στον Πόντο η σημασία του νερού κυριαρχεί στα έθιμα των Θεοφανείων. Σε παράκτιες πόλεις όπως η Τραπεζούντα πλήθος πιστών συγκεντρωνόταν στην ακτή για τη ρίψη του Σταυρού. Η βουτιά των νέων ήταν πράξη τιμής και ανδρείας και ο νικητής δεχόταν τον σεβασμό ολόκληρης της κοινότητας. Το αγιασμένο νερό φυλασσόταν στα σπίτια και χρησιμοποιούνταν για προστασία αλλά και για θεραπευτικούς σκοπούς. Ιδιαίτερη θέση είχε και το μνημοκέρε ένα συλλογικό μνημόσυνο για τους νεκρούς και τους ξενιτεμένους που ένωνε τους ζωντανούς με τη μνήμη των προγόνων.
Μαρτυρία από τα Μουδανιά Βιθυνίας
Στα Μουδανιά της Βιθυνίας τα Θεοφάνεια ξεκινούσαν από τα χαράματα. Τα παλικάρια του χωριού έδιναν ραντεβού στο καφενείο δίπλα στον ναό της Αγία Θεοδοσία. Μετά τη Μεγάλη Λειτουργία πετούσαν τα πανωφόρια τους και με το ρίξιμο του Τιμίου Σταυρού στη θάλασσα έπεφταν όλοι μαζί στα νερά. Τυχερός της χρονιάς ήταν εκείνος που έπιανε τον Σταυρό μεγάλη ευλογία για τον ίδιο αλλά και για ολόκληρη την παρέα. Στη συνέχεια δεχόντουσαν την ευχή του ιερέα και γύριζαν μαζί του στα σπίτια για αγιασμό και δώρα πριν καταλήξουν σε μεγάλο γλέντι με τραγούδι και χαρά. Το έθιμο αυτό μεταφέρθηκε μετά την προσφυγιά στα Νέα Μουδανιά και συνεχίζεται έως σήμερα ως ζωντανή μνήμη και συνέχεια του μικρασιατικού ελληνισμού.
Τα Θεοφάνεια στη Μικρά Ασία και τον Πόντο δεν ήταν απλώς μια γιορτή. Ήταν τρόπος ζωής πίστης και συλλογικής ταυτότητας μια τελετουργία που ένωνε θρησκεία κοινωνία και μνήμη και που εξακολουθεί να ζει μέσα από τους απογόνους των προσφύγων και τις κοινότητες που κράτησαν τα έθιμα άσβεστα.
