Θεωρίες συνωμοσίας: Ποιοι τις πιστεύουν και γιατί αυξάνονται

Σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα και πιο περίπλοκος και αβέβαιος, οι θεωρίες συνωμοσίας φαίνεται να βρίσκουν πρόσφορο έδαφος, προσφέροντας «απαντήσεις» εκεί όπου η πραγματικότητα μοιάζει δυσνόητη.

Σύμφωνα με έρευνα της Metron Analysis για το Το Βήμα, σχεδόν οι μισοί πολίτες (47%) πιστεύουν ότι ο κόσμος κυβερνάται από μυστικές οργανώσεις, καθιστώντας αυτή την άποψη τη δημοφιλέστερη μεταξύ των θεωριών που εξετάστηκαν.

Η ιδέα ότι πίσω από τις επίσημες κυβερνήσεις υπάρχει ένα «αόρατο» δίκτυο εξουσίας δεν είναι καινούργια. Ωστόσο, η ενίσχυσή της σήμερα φαίνεται να συνδέεται με τη δυσπιστία προς θεσμούς, τις κοινωνικές ανισότητες αλλά και υποθέσεις που απασχολούν τη διεθνή επικαιρότητα και τροφοδοτούν τη φαντασία περί «κρυφών ελίτ».

Δεύτερη πιο διαδεδομένη είναι η θεωρία της «Μεγάλης Αντικατάστασης», με το 34% να θεωρεί ότι υπάρχει σχέδιο αλλοίωσης του πληθυσμού της Ευρώπης μέσω της μετανάστευσης. Παράλληλα, το 27% πιστεύει ότι τα εμβόλια κατά του κορωνοϊού χρησιμοποιήθηκαν για τον έλεγχο των πολιτών, δείχνοντας ότι η δυσπιστία απέναντι στην επιστήμη παραμένει ισχυρή ακόμη και μετά την πανδημία.

Ακολουθούν άλλες θεωρίες, όπως η άρνηση της κλιματικής αλλαγής (21%) και οι λεγόμενοι «ψεκασμοί» (17%), ενώ πιο ακραίες αντιλήψεις, όπως η ύπαρξη εξωγήινων επαφών (9%) ή η επίπεδη Γη (3%), εμφανίζουν χαμηλότερη αποδοχή.

Η έρευνα καταγράφει επίσης τρεις βασικές κατηγορίες πολιτών: το 36% απορρίπτει πλήρως τέτοιες θεωρίες, το 48% βρίσκεται σε μια «ενδιάμεση» στάση, ενώ ένα 16% εμφανίζεται ιδιαίτερα επιρρεπές, αποδεχόμενο πολλές από αυτές.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι παράγοντες όπως η ηλικία ή το φύλο δεν φαίνεται να επηρεάζουν σημαντικά τις απόψεις. Αντίθετα, καθοριστικό ρόλο παίζουν η πολιτική τοποθέτηση και κυρίως η χαμηλή εμπιστοσύνη στους θεσμούς.

Οι θεωρίες συνωμοσίας, όσο ακραίες κι αν μοιάζουν, επιτελούν μια βασική λειτουργία: προσφέρουν νόημα σε έναν κόσμο που συχνά φαίνεται χαοτικός. Όταν η αβεβαιότητα μεγαλώνει και η εμπιστοσύνη μειώνεται, η ανάγκη για «κρυφές εξηγήσεις» γίνεται ακόμη πιο ισχυρή  και αυτό αποτελεί ίσως τη μεγαλύτερη πρόκληση για τη σύγχρονη κοινωνία.